SANDRO ZENIČANIN: AI u funkciji smanjenja gubitaka na mreži

Vodovod Gradiška je izgradio integrisani sistem koji obuhvata GIS bazu podataka kompletne mreže, SCADA sistem za nadzor i upravljanje u realnom vremenu, AquaWEB platformu za praćenje potrošnje i gubitaka po zonama, te AI alate za analitiku i predikciju. Ovakav pristup omogućio je potpunu kontrolu nad sistemom, optimizaciju rada i donošenje odluka na osnovu tačnih podataka u realnom vremenu

razgovarao i foto MILAN PILIPOVIĆ

Komunalno preduzeće „Vodovod“ a.d. Gradiška, pod rukovodstvom inženjera mašinstva i dugogodišnjeg direktora Sandra Zeničanina, pozicionira se kao lider u inovacijama implementacijom vještačke inteligencije za detekciju kvarova, kao i smanjenjem emisije CO2 izgradnjom fotonaponske elektrane.

Zeničaninov put unutar ovog preduzeća počeo je 2007. u tehničkom sektoru, što mu je dalo jedinstvenu priliku da upozna svaki šraf i cijev sistema kojim upravlja. Nastavilo se pozicijom izvršnog direktora za tehničke poslove, a 2017. godine preuzeo je kormilo cijelog preduzeća. Upravo ovaj „insajderski“ pogled omogućio mu je da prepozna ključne tačke u kojima tehnologija može zamijeniti zastarjele metode.

Kroz kapitalne investicije i proširenje mreže, preduzeće radi na osiguravanju stabilnog vodosnabdijevanja za oko 48.000 stanovnika, usklađujući tehnološku modernizaciju sa svakodnevnim potrebama građana. 

– Savremeno upravljanje vodnim resursima predstavlja jedan od ključnih izazova lokalnih zajednica, posebno u kontekstu održivog razvoja, zaštite životne sredine i obezbjeđenja kvalitetnih komunalnih usluga stanovništvu. Vodovodni sistemi više nisu samo infrastruktura za distribuciju vode, već kompleksni tehničko-tehnološki sistemi koji zahtijevaju kontinuirano unapređenje, digitalizaciju i optimizaciju rada.

U tom kontekstu, KP Vodovod a.d. Gradiška je javno preduzeća koje je kroz strateško planiranje i sistematska ulaganja uspjelo da transformiše zastarjeli sistem u moderan, efikasan i održiv model upravljanja. Poseban fokus stavljen je na tri ključna segmenta: modernizaciju infrastrukture, smanjenje gubitaka vode i povećanje energetske efikasnosti.

Rezultati ovakvog pristupa su jasno vidljivi, a to je povećana pokrivenost stanovništva, značajno smanjeni gubici u mreži i smanjenje operativnih troškova kroz korištenje obnovljivih izvora energije. KP Vodovod Gradiška danas predstavlja jedno od najnaprednijih komunalnih preduzeća u Republici Srpskoj i šire. Iza tog statusa stoje godine sistematskog rada, jasna razvojna strategija i spreman tim koji je infrastrukturu naslijeđenu iz prošlog vijeka pretočio u digitalizovan, energetski efikasan i pouzdano upravljan sistem. Osnovni pokazatelji poslovanja našeg preduzeća ogledaju se u uspostavljanju i praćenju tzv. KPI-ova (ključnih pokazatelja poslovanja), u svim sektorima kako bi se na najkvalitetniji mogući način reagovalo na potencijalne opasnosti koje bi ugrozile poslovanje preduzeća i redovnu isporuku usluga.

Koji su najvažniji projekti koji su urađeni u posljednjih nekoliko godina?

– Najvažniji projekti se odnose na rehabilitaciju vodoizvorišta Žeravica, proširenje kapaciteta za moguće širenje vodovodne mreže na preostala naselja koja trenutno nemaju pitku vodu, uvođenje automatizacije i telemetrije cjelokupnog vodovodnog sistema, smanjenja fizičkih gubitaka, uvođenje SMART platforme za očitavanje potrošnje vode kod krajnjih korisnika, te razvoj vodovodne i kanalizacione infrastrukture na području naše lokalne zajednice. Sve to je obezbijeđeno kroz strateško planiranje, izradu potrebne dokumentacije i realizaciju projekata u definisanim rokovima. Svim tim procesima obezbijeđeno je da Vodovod Gradiška “upravlja svojim sistemima” a ne obrnuto.

Kakva je pokrivenost gradskog područja vodovodnom mrežom?

– Vodovodni sistem Gradiške danas predstavlja složenu i razgranatu mrežu koja obezbjeđuje kontinuirano snabdijevanje pitkom vodom za gotovo cjelokupno stanovništvo grada i okolnih naselja. Ukupna dužina vodovodne mreže je približno 1.100 kilometara, što jasno ukazuje na obim i kompleksnost sistema kojim preduzeće upravlja. Distribucija vode odvija se kroz četiri visinske zone, a ukupan broj objekata na vodovodnom sistemu je 36, i to: šest eksploatacionih bunara na vodoizvorištu Žeravica, dvadeset pumpnih stanica i deset rezervoarskih prostora, uključujući dva vodotornja.

Šta se radi po pitanju izgradnje novih vodovodnih kapaciteta?

– U toku je realizacija Projekta “Razvoj vodovodnog sistema Gradiška – jug” čime bi se zaokružilo cjelokupno područje Grada i obezbijedila pitka voda za sve stanovništvo naše lokalne zajednice. Preduslov za širenje navedene vodovodne mreže je bilo proširenje kapaciteta na vodoizvorištu Žeravica. Za te potrebe su izgrađena dva nova eksploataciona bunara od donatorskih sredstava. Tako je trenutni kapacitet vodoizvorišta Žeravica oko 480 litara po sekundi, čime smo zadovoljili potrebe stanovništva za pitkom vodom za period od preko 30 godina. U prethodnih nekoliko godina kontinuirano se ulaže u proširenje vodovodne i kanalizacione infrastrukture. Takođe, mnogo se ulagalo u modernizaciju navedenih sistema uspostavljanjem automatizacije svih procesa i telemetrijom, odnosno daljinskim nadzorom i upravljanjem istih. Isto tako, nakon izgradnje, u maju 2025. godine u rad je puštena fotonaponska elektrana na vodoizvorištu Žeravica snage 1MW, čime je Vodovod Gradiška postao energetski nezavisan u eksploataciji vodnog resursa prema krajnjim korisnicima.

U kojoj fazi je izgradnja vodovoda u potkozarskim i lijevčanskim selima?

– To je jedan od strateški najvažnijih projekata. U toku je razvoj vodovodnog sistema na području Lijevča polja i Potkozarja, poznat kao “Gradiška jug”. Projekt je podijeljen u četiri faze, a prva, koja nosi više od 60 posto ukupne investicije, je pri kraju realizacije. Prvom fazom izgrađen je novi transportni cjevovod od vodoizvorišta Žeravica do vodotornja u Novoj Topoli, pumpna stanica Vilusi i rezervoar Romanovci. Time su stvoreni tehnički preduslovi za izgradnju sekundarne i tercijarne mreže koja će pitku vodu dovesti do svih naselja koja je trenutno nemaju.

Šta je urađeno na unapređenju vodoizvorišta u Žeravici u cilju povećanja kapaciteta?

– Vodoizvorište Žeravica predstavlja centralni element vodovodnog sistema i ključnu tačku za stabilnost vodosnabdijevanja. U prethodnom periodu izvršena je njegova potpuna rekonstrukcija, koja je obuhvatila zamjenu cjevovoda, modernizaciju opreme i uvođenje savremenih sistema upravljanja. Posebno značajan korak bilo je uvođenje automatizacije i telemetrije, čime je omogućeno daljinsko upravljanje i praćenje rada sistema u realnom vremenu. Time je povećana operativna efikasnost i smanjena mogućnost grešaka u radu. U okviru projekta proširenja kapaciteta, izgrađena su dva nova eksploataciona bunara finansirana donatorskim sredstvima. Time je kapacitet crpljenja i distribucije povećan za više od 170 litara u sekundi, a vodoizvorište Žeravica sada može da odgovori na potrebe korisnika bez rizika od nestašica u dogledno vrijeme. Izgradnjom novih bunara obezbijeđena je sigurnost snabdijevanja stanovništva Gradiške za naredne decenije.

Šta je učinjeno za smanjenja gubitaka u mreži?

– Svakako, jedan od najznačajnijih rezultata je i smanjenje fizičkih gubitaka u vodovodnom sistemu. Prije 2018. godine Vodovod Gradiška nije imao organizovan sistem praćenja gubitaka. Popravke su se radile tek kad bi kvar postao vidljiv, a podaci o mreži su bili nepotpuni ili ih uopšte nije bilo. Ta godina označila je prekretnicu, formiran je specijalizovani tim za aktivnu detekciju gubitaka, uveden je GIS sistem, a mreža je podijeljena na 18 DMA zona (District Metered Areas) za precizno praćenje protoka i pritiska u realnom vremenu.

Ono što razlikuje savremeni vodovodni sistem od klasičnog nije samo nova cijev ili pumpa, nego sposobnost da se sve prati, analizira i njime upravlja iz jedne tačke. Digitalizacija predstavlja ključni element modernog upravljanja vodovodnim sistemima.

Idući ka tome cilju, Vodovod Gradiška je izgradio integrisani sistem koji obuhvata GIS bazu podataka kompletne mreže, SCADA sistem za nadzor i upravljanje u realnom vremenu, AquaWEB platformu za praćenje potrošnje i gubitaka po zonama, te AI alate za analitiku i predikciju.

Ovakav pristup omogućio nam je potpunu kontrolu nad sistemom, optimizaciju rada i donošenje odluka na osnovu tačnih podataka u realnom vremenu. Primjena savremenih metoda, uključujući analizu podataka i korištenje vještačke inteligencije, omogućava nam predviđanje kvarova i pravovremenu reakciju. Bez kvalitetnih podataka nema pouzdane analize, a bez analize nema uštede, i to je princip kojim se rukovodi tim odgovoran za tehničko upravljanje sistemom. Digitalizacija nije bila cilj sama po sebi, već sredstvo za bolji, jeftiniji i pouzdaniji rad. Navedeni pristup je dao rezultate koji govore sami za sebe. Nivo fizičkih gubitaka u mreži smanjen je sa 59,7 odsto (2018), na 32,1 odsto (2025), što je smanjenje od skoro 28 procenata. U regionalnom kontekstu, gdje prosječni gubici u BiH iznose oko 60 odsto, taj podatak stavlja Vodovod Gradiška u sam vrh komunalnih preduzeća u zemlji i regionu.

Da li su obezbijeđeni dodatni izvori energije za funkcionisanje crpnih pumpi?

– Jedan od najznačajnijih projekata u posljednjih nekoliko godina jeste i izgradnja fotonaponske elektrane na vodoizvorištu Žeravica. Ova investicija predstavlja važan korak ka energetskoj nezavisnosti i smanjenju operativnih troškova. Elektrana godišnje proizvodi oko 1.300.000 kWh električne energije, što je dovoljno za rad svih pumpi na vodoizvorištu. Time se značajno smanjuje zavisnost od tržišnih cijena električne energije. Još jedan benefit navedene investicije je transponovanje EU direktiva u oblasti tzv. “zelene energije”, kojom Vodovod Gradiška smanjuje emisiju CO2 u atmosferu za preko 900t godišnje čime se smanjuje tzv. “karbonski otisak” za našu lokalnu zajednicu i što nas svrstava u “green energy” segment komunalnih preduzeća u regionu.

Koji projekti su primarni u ovoj godini?

– U tekućoj godini su primarni projekti nastavak razvoja vodovodnog sistema na području Lijevča polja i Potkozarja prema definisanim fazama. Do kraja ljeta očekujemo grant sredstva WBIF-a u visini od oko 4-5 miliona eura za nastavak navedene investicije kako bi kroz 3-4 godine izgradnjom sekundarnih i tercijarnih vodova cjelokupno stanovništvo Gradiške imalo pristup pitkoj vodi. Svakako, jedan od najvažnijih projekata je i razvoj sistema za odvodnju i prečišćavanje otpadnih voda Gradiške, gdje je u toku iznalaženje partnera za realizaciju svih projekata u ovoj oblasti. Treba navesti da je Grad Gradiška jedina lokalna zajednica u Republici Srpskoj koja pored izrađene Studije izvodljivosti za vodosnabdijevanje, odvodnju i prečišćavanje otpadnih voda, ima izrađene i sve ostale strateške dokumente za razvoj vodovodne i kanalizacione infrastrukture, a to su: Hidraulički model vodovodnog sistema sa planom njegovog razvoja, isto tako hidraulički model kanalizacionog sistema sa planom njegovog razvoja, idejni projekti razvoja vodovodnog i kanalizacionog sistema te glavni projekta razvoja vodovodnog i kanalizacionog sistema. Treba napomenuti da su za sve navedene projekte obezbijeđene potrebne dozvole za građenje i u narednom periodu se očekuje realizacija istih u skladu sa obezbijeđenim finansijskim sredstvima.

Kako ste zadovoljni podrškom gradske uprave, a kao i podrškom Fonda za zaštitu životne sredine Republike Srpske?

– Razvoj Vodovoda Gradiška ne bi bio moguć bez jake podrške Gradske uprave i mreže domaćih i međunarodnih partnera. Zajedničkim radom na apliciranju i realizaciji projekata, Grad Gradiška i Vodovod su za sistem vodosnabdijevanja obezbijedili 24,3 miliona KM, od čega je više od polovine grantovskih sredstava. Partneri u realizaciji projekata uključuju Vladu Republike Srpske, IRB RS, Fond za zaštitu životne sredine i energetsku efikasnost RS, te međunarodne donatore i razvojne agencije: češku, slovenačku i njemačku razvojnu agenciju (GIZ), švajcarski SECO, USAID, japansku JICU i druge. Fond za zaštitu životne sredine RS podržao je nabavku vozila za održavanje komunalne infrastrukture i izradu dokumentacije za zaštitne zone vodoizvorišta Žeravica.

Vrijedan spomena je i grant od 27,8 miliona KM namijenjen razvoju kanalizacionog sistema, koji su obezbijedili KfW i SECO i koji je bio proglašen najboljim projektom ove vrste u cijeloj Bosni i Hercegovini. Projekat je nažalost obustavljen na osnovu političke odluke donatora, ali tehnička dokumentacija ostaje kompletna i u svakom trenutku spremna za reaktivaciju.

POTROŠAČI

Koliko potrošača koristi vodu iz gradskog vodovoda, u procentima?

– Sistem trenutno obuhvata više od 19.000 priključaka, odnosno oko 47.000 korisnika, što predstavlja pokrivenost od približno 91 odsto ukupnog stanovništva. Ovaj procenat svrstava Gradišku među najrazvijenije lokalne zajednice u regionu kada je riječ o dostupnosti pitke vode.

Cijena vode za fizička lica u Gradišci je 1,35 KM po kubnom metru, dok je za pravna lica 1,98 KM bez PDV-a. Grad Gradiška za redovne platiše primjenjuje bonifikaciju od pet odsto na račun, što dodatno stimuliše urednu naplatu. Stepen naplate je više od 95 odsto što je pokazatelj koji govori o povjerenju korisnika i efikasnosti sistema naplate.

KADROVSKE I TEHNIČKE MOGUĆNOSTI

Preduzeće trenutno zapošljava 84 stalna radnika, uz sezonsko angažovanje dodatnog osoblja u skladu s obimom poslova. KPI sistem, odnosno praćenje ključnih pokazatelja u svim sektorima nam omogućava pravovremenu reakciju na promjene i sprečava veće probleme u poslovanju ili isporuci usluga.

SISTEMSKI PRISTUP

Uspjeh Vodovoda Gradiška ne leži u jednom projektu niti u jednoj tehnologiji, već u sistemskom pristupu investicijama koje se planiraju i realizuju, podacima koji se prikupljaju i koriste i timu koji zna upravljati procesima. Na kraju, rezultati su vidljivi i to u povećanju broja korisnika i naplate, smanjenju gubitaka i nižoj potrošnji energije što nas trenutno svrstava u potentno i dugoročno samoodrživo preduzeće.